News Ticker

Ο Αστερισμός του Ωρίωνα

Γράφει ο Γιώργος Νικολιδάκης*

Καθώς οι αστερισμοί του χειμώνα κυριαρχούν στον βραδινό ουρανό μπορούμε να θαυμάσουμε ένα από τους πιο όμορφους αστερισμούς όλων των εποχών. Πρόκειται για τον αστερισμό του Ωρίωνα ένα από τα εντυπωσιακότερα θεάματα στον ουρανό που είναι ορατός από τον Οκτώβριο μέχρι το Μάρτιο και στα δύο ημισφαίρια.

Aστερισμός του Ωρίωνα

Τα αστέρια που σχηματίζουν τον αστερισμό εμφανίζονται στον διάφανο νυκτερινό ουρανό του χειμώνα σαν μια εντυπωσιακή δέσμη διαμαντιών με πολλά χρώματα και σχέδια καθιστώντας τον αδιαμφισβήτητο κυρίαρχο του νυκτερινού χειμωνιάτικου ουρανού.

Ο Αστερισμός του Ωρίωνα χρησιμοποιήθηκε για να προβλέπει τις εποχές, Όταν ανατέλλει στον ορίζοντα σήμαινε ότι τα σταφύλια ήταν έτοιμα για συγκομιδή, ενώ καθώς μεσουρανούσε στον ουρανό ήταν σίγουρο σημάδι ότι ο χειμώνας είναι εδώ.

Σύμφωνα με την Ελληνική μυθολογία ο Ωρίωνας ήταν γιος του Ποσειδώνα.  Ήταν γνωστός ως “κάτοικος του βουνού”, και ήταν διάσημος για την ανδρεία του ως κυνηγός, εραστής αλλά και σπουδαίος ξιφομάχος. Η μοίρα του όμως σφραγίστηκε όταν καυχήθηκε ότι θα απελευθέρωνε τελικά τη Γη από όλα τα άγρια ζώα. Ο Ωρίωνας πέθανε τσιμπημένος από έναν σκορπιό που η Θεά Γαία του έστειλε προκειμένου να προστατεύσει τα ζωικό βασίλειό της . Ο αστερισμός τοποθετείται με τέτοιο τρόπο στον ουρανό ώστε να βλέπει στη δύση ακολουθούμενος από δύο σκυλιά (αστερισμός μικρού και μεγάλου σκύλου) ενώ παλεύει τον ταύρο (αστερισμός του ταύρου), καθώς ο φονιάς του, ο Σκορπιός (αστερισμός του σκορπιού) ανεβαίνει απειλητικά στην ανατολή.

Ο Αστερισμός περιγράφεται στον νυχτερινό ουρανό από δεκατέσσερα λαμπρά αστέρια. Ένα από τα σημαντικότερα είναι ο Betelgeuse, ένας τεράστιος κόκκινος υπεργίγαντας και ένα από τα 20 φωτεινότερα αστέρια στον ουρανό, με διάμετρο που κυμαίνεται περίπου 300 έως 400 φορές αυτήν του ήλιου . Εάν επρόκειτο να πάρει τη θέση του ήλιου στο ηλιακό μας σύστημα η γιγαντιαία διάμετρός του θα επεκτεινόταν πέρα από την τροχιά της Γης. O Betelgeuse απέχει από την Γη 430 έτη φωτός και πρόκειται σύντομα (σε αστρονομικά δεδομένα) να εκραγεί σε μια έκρηξη υπερκαινοφανούς.
Ένα άλλο σημαντικό αστέρι του Ωρίωνα και το φωτεινότερο στον αστερισμό είναι ο Rigel, ένας μπλε-άσπρος γίγαντας που απέχει από τη γη περίπου 860 έτη φωτός και έχει φωτεινότητα που είναι 50.000 φορές περισσότερη από αυτό του ήλιού μας. Σε παρατήρηση από τηλεσκόπιο φαίνεται πολύ όμορφο σαν διπλό αστέρι αν και στην πραγματικότητα είναι ένα τριπλό σύστημα με τους δύο συνοδούς πολύ αμυδρούς. Είναι και αυτό υποψήφιο για έκρηξη υπερκαινοφανούς αφού σε μόλις ηλικία οκτώ εκατομμυρίων ετών έχει κάψει τα αποθέματα υδρογόνου. Τέλος δεν πρέπει να παραλείψουμε το πιο ευδιάκριτο χαρακτηριστικό του αστερισμού ,την ζώνη του κυνηγού, που περιγράφεται με μια διαγώνια σειρά τριών κοντινών φωτεινών αστεριών .

Το διπλό σύστημα του Rigel
Όμως, ο αστερισμός είναι περισσότερο γνωστός για το νεφέλωμά του, που είναι ένα από τα διασημότερα και περισσότερα μελετημένα νεφελώματα στον ουρανό. Το μεγάλο νεφέλωμα του Ωρίωνα με τον κωδικό Μ-42 βρίσκεται στο ξίφος του κυνηγού που φαίνεται κάτω από τη ζώνη του (βλέπε φωτογραφία του αστερισμού) , είναι εύκολα ορατό στο γυμνό μάτι ως ένα θολό πολύ μικρό νεφέλωμα. Εμφανίζεται ευδιάκριτα νεφελώδες σε παρατήρηση με απλά κιάλια, και παρουσιάζει εντυπωσιακές λεπτομέρειες μέσω τηλεσκοπίου, πλούσιες σε λεπτά νεφελώματα “τούφες” που εκτινάσσονται έξω από τη φωτεινότερη περιοχή του.

Το νεφέλωμα του Ωρίωνα (φωτογραφία από το αστεροσκοπείο μου)

Το νεφέλωμα του Ωρίωνα είναι ίσως το αντικείμενο του ουρανού που έχει φωτογραφηθεί περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο, πρόκειται για ένα απέραντο νεφέλωμα αερίων και σκόνης που λάμπει από την υψηλή ενεργειακή ακτινοβολία που εκπέμπουν τα νέα αστέρια. Αποκαλείται αστρικός βρεφικός σταθμός και είναι μια τοποθεσία όπου τα νέα αστέρια γεννιούνται από τη συμπύκνωση των μαζών του αερίου και της σκόνης που κάτω από την πίεση της βαρύτητας, θερμαίνονται σε θερμοκρασίες αρκετές για να ξεκινήσουν αντιδράσεις πυρηνικής σύντηξης στο εσωτερικό του και να οδηγήσουν το αστέρι να λάμψει. Στα επόμενα λίγα εκατομμύρια έτη , νέα αστέρια θα εμφανιστούν από αυτό το πλούσιο κοσμικό θέαμα.
Μέσα στο κέντρο του νεφελώματος βρίσκεται το συναρπαστικό σύστημα τεσσάρων αστέρων γνωστό ως τραπέζιο, που είναι στην πραγματικότητα ενεργητικά ογκώδη νεανικά αστέρια όχι μεγαλύτερα από μερικά εκατομμύρια έτη – μόνο ένα μέρος της ηλικίας του ήλιου που σχηματίστηκε περίπου 4,6 δισεκατομμύριο έτη πριν. Το τραπέζιο ορατό σε μέσου μεγέθους ερασιτεχνικά τηλεσκόπια , μαζί με το νεφέλωμα, διαμορφώνουν ένα από τα ομορφότερα αντικείμενα για παρατήρηση και φωτογράφηση στον ουρανό. Μια συναρπαστική λεπτομέρεια του σχηματισμού στο τραπέζιο σε μεγάλες μεγεθύνσεις είναι ότι και τα τέσσερα άστρα του είναι διπλά όπως φαίνεται και στην φωτογραφία που παραθέτω.

Το τραπέζιο σε μεγέθυνση

Οι πρόσφατες εικόνες από το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble που βρίσκεται σε τροχιά επάνω από τη γη έχουν αποκαλύψει πολλούς άλλους νεοσύστατους αστέρες , μερικοί των οποίων περιβάλλονται από σκοτεινούς δίσκους ύλης που είναι πιθανό να συγχωνευτούν και να διαμορφώσουν πλανήτες.
Η μελέτη του νεφελώματος έχει αποκαλύψει πολλά μυστικά για τη διαδικασία σχηματισμού νέων άστρων και πλανητών από τη βαρυτική κατάρρευση νεφών διαστρικού αερίου και σκόνης και έχουν παρατηρηθεί απευθείας πρωτοπλανητικοί δίσκοι, καφέ νάνοι, έντονες και τυρβώδεις κινήσεις αέριων μαζών και φαινόμενα φωτοϊονισμού από το φως γειτονικών αστέρων μεγάλης μάζας στο νεφέλωμα. Υπάρχουν επίσης υπερηχητικά «σφαιρίδια» αερίου που διατρυπούν τα πυκνά νέφη υδρογόνου του Νεφελώματος του Ωρίωνα: το καθένα από αυτά είναι 10 φορές μεγαλύτερο από το Ηλιακό Σύστημα και οι άκρες του τονίζονται από κυανή ακτινοβολία ατόμων σιδήρου, ενώ η γένεσή τους πιθανότατα οφείλεται σε κάποιο άγνωστο βίαιο γεγονός που έλαβε χώρα πριν από χίλια περίπου χρόνια.

Ιονισμένοι πρωτοπλανητικοί δίσκοι γύρω από νεαρά άστρα. περίπου 180 τέτοιοι δίσκοι έχουν παρατηρηθεί στο νεφέλωμα του Ωρίωνα

Η παρατήρηση του νεφελώματος από μεγάλο τηλεσκόπιο αποκαλύπτει μια πρασινωπή χροιά και επιπλέον περιοχές με κόκκινο και γαλάζιο-ιώδες χρώμα. Το κόκκινο είναι γνωστό ότι προέρχεται από τη φασματική γραμμή Hα του υδρογόνου, που έχει μήκος κύματος 656,3 nm, ενώ ο συνδυασμός γαλάζιου-ιώδους είναι ανακλώμενη ακτινοβολία από αστέρες μεγάλης μάζας, φασματικού τύπου O στην κεντρική περιοχή του νεφελώματος.
Η πρασινωπή χροιά ωστόσο υπήρξε αίνιγμα για τους αστρονόμους μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα: καμιά από τις τότε γνωστές φασματικές γραμμές δεν μπορούσε να την εξηγήσει. Μια από τις υποθέσεις ήταν ότι προερχόταν από ένα νέο στοιχείο της ύλης, στο οποίο δόθηκε το όνομα «νεφέλιο». Με την πρόοδο της Ατομικής Φυσικής προσδιορίσθηκε τελικώς ότι το πράσινο χρώμα παραγόταν από μία μετάπτωση ηλεκτρονίου μικρής πιθανότητας σε διπλά ιονισμένα άτομα οξυγόνου, μία από τις λεγόμενες «απαγορευμένες γραμμές». Αυτές οι φασματικές γραμμές ήταν αδύνατο να παραχθούν στο εργαστήριο επειδή απαιτούν εκτεταμένο περιβάλλον πολύ μικρής πυκνότητας ύλης, που μόνο στον διαστρικό χώρο μπορεί να υπάρχει.
Ο αστερισμός του Ωρίωνα αποκαλύπτει ένα εντυπωσιακό θέαμα και αξίζει να του ρίξετε μια ματιά εάν έχετε την δυνατότητα να βρεθείτε μακριά από την φωτορύπανση των πόλεων αφού είναι εύκολα ορατός στον βραδινό ουρανό. Για τον σκοπό αυτό παραθέτουμε ένα σχεδιάγραμμα της περιοχής του ουρανού για ευκολότερη αναγνώριση.
Η ποικιλία των αντικειμένων που θα παρατηρήσετε περιλαμβάνονται μέσα στον επόμενο σπειροειδή βραχίονα του γαλαξία μας δίπλα στο βραχίονα που βρίσκεται το δικό μας ηλιακό σύστημα και αντιπροσωπεύει ένα ελάχιστο μόνο μέρος των εξωτικών αντικειμένων σε έναν απέραντο κοσμικό ωκεανό.

Ο Γιώργος Νικολιδάκης είναι Πρόεδρος Ελληνικής Ερασιτεχνικής Αστρονομικής Ένωσης
Πτυχιούχος Φυσικών Επιστημών
Ηλεκτρονικός Μηχανικός
MSC Προχωρημένες σπουδές στην Φυσική